Gaśnice proszkowe ABC i BC - skład, działanie, skuteczność gaśnicza oraz ograniczenia

Normy dotyczące gaśnic i klasyfikacji pożarów

Klasyfikację pożarów stosowaną przy oznaczaniu przeznaczenia gaśnic określa norma PN-EN 2. Wyróżnia ona grupy pożarów A, B, C, D i F. Wymagania dotyczące przenośnych gaśnic, ich oznakowania, parametrów użytkowych i metod badań skuteczności gaśniczej określa norma PN-EN 3-7.

Właściwości proszków gaśniczych przeznaczonych do gaszenia pożarów grup A, B i C odnoszą się natomiast do wymagań normy EN 615. W praktyce normy nie zastępują etykiety i instrukcji producenta. To właśnie dokumentacja konkretnej gaśnicy określa jej skuteczność, dopuszczalny zakres temperatur oraz warunki użycia przy urządzeniach elektrycznych pod napięciem.

Co oznaczają symbole ABC, BC i D?

Oznaczenie literowe na gaśnicy wskazuje, do gaszenia których grup pożarów przeznaczony jest dany środek gaśniczy. Nie należy utożsamiać symbolu ABC lub BC wyłącznie z rodzajem urządzenia – decydujące znaczenie ma skład zastosowanego proszku i wynik badań konkretnego modelu gaśnicy.

Grupa A obejmuje materiały stałe, zwykle pochodzenia organicznego, które palą się z tworzeniem żaru. Grupa B dotyczy cieczy palnych oraz materiałów stałych topiących się podczas pożaru. Grupa C obejmuje gazy palne, a grupa D – metale palne.

Ważne: grupa F obejmuje pożary olejów i tłuszczów spożywczych w urządzeniach kuchennych. Do takich pożarów należy stosować gaśnice oznaczone symbolem F albo inny środek wyraźnie przeznaczony przez producenta do gaszenia tłuszczów. Nie należy gasić rozgrzanego oleju lub tłuszczu wodą.

Skład chemiczny proszków gaśniczych

Proszek gaśniczy nie jest jedną, identyczną substancją. Jego skład zależy od rodzaju pożarów, do których został przeznaczony. Producenci stosują różne receptury, dlatego poniższa tabela przedstawia typowe składniki, a nie stały skład każdej gaśnicy dostępnej na rynku.

Oprócz substancji aktywnych proszki zawierają dodatki poprawiające ich właściwości użytkowe, np. krzemionkę koloidalną, siloksany oraz stearyniany glinu lub magnezu. Ich zadaniem jest ograniczenie chłonięcia wilgoci, zmniejszenie zbrylania oraz zapewnienie odpowiedniej płynności proszku podczas wyrzutu z gaśnicy.

Proszki ABC są zwykle oparte na fosforanie monoamonowym, często z udziałem siarczanu amonu. W przypadku proszków BC spotyka się m.in. wodorowęglany sodu i potasu, siarczany potasu oraz mieszanki z dodatkami poprawiającymi właściwości fizyczne środka gaśniczego.

Jak działają proszki ABC i BC?

Stwierdzenie, że proszek „odcina tlen”, jest tylko częściowym wyjaśnieniem jego działania. Najważniejszym mechanizmem gaszenia w przypadku proszków jest inhibicja chemiczna. Drobne cząstki proszku oddziałują w strefie płomienia i hamują reakcje łańcuchowe podtrzymujące spalanie.

W proszkach BC dominujące znaczenie ma szybkie hamowanie reakcji zachodzących w płomieniu. Wysoka temperatura powoduje przemiany składników proszku na powierzchni jego ziaren, co ogranicza udział aktywnych rodników w strefie spalania. Skutkiem jest szybkie zmniejszenie intensywności płomienia.

Proszki ABC działają również przez inhibicję chemiczną, ale przy pożarach grupy A wykazują dodatkowo działanie izolujące. Fosforanowe składniki proszku mogą tworzyć na powierzchni palącego się materiału warstwę ograniczającą dopływ tlenu i rozwój żarzenia. Z tego powodu proszek ABC może być stosowany do gaszenia drewna, papieru oraz innych materiałów stałych zaliczanych do grupy A.

• Hamowanie reakcji chemicznych podtrzymujących płomień.
• Ograniczenie udziału aktywnych rodników w procesie spalania.
• Częściowe odizolowanie palącego się materiału od dostępu tlenu.
• Obniżenie intensywności płomienia dzięki rozproszeniu proszku w strefie pożaru.
• Tworzenie warstwy ograniczającej żarzenie, szczególnie przy proszkach ABC i pożarach grupy A.

Skuteczność gaśnicza – dlaczego masa gaśnicy nie wystarcza?

Przy wyborze gaśnicy nie należy kierować się wyłącznie masą środka gaśniczego, np. 2 kg, 4 kg lub 6 kg. Istotna jest również skuteczność gaśnicza, czyli parametr podawany na etykiecie, np. 21A 113B C.

Litery A i B odnoszą się do wyników badań przeprowadzonych dla znormalizowanych pożarów testowych odpowiednio grupy A i B. Im wyższe wartości stojące przy tych literach, tym większy pożar testowy gaśnica skutecznie ugasiła. Litera C informuje o przeznaczeniu do gaszenia gazów palnych. Parametru skuteczności gaśniczej nie można porównywać z samą masą proszku ani automatycznie przenosić między różnymi modelami gaśnic.

Na skuteczność wpływają m.in. masa i skład proszku, stopień jego rozdrobnienia, konstrukcja gaśnicy, czas działania, parametry prądownicy oraz ciśnienie robocze. Dlatego przy zakupie należy porównywać przede wszystkim oznaczenia skuteczności podane przez producenta, a nie tylko wielkość zbiornika.

Gaszenie urządzeń elektrycznych pod napięciem

Niektóre gaśnice proszkowe mogą być stosowane do gaszenia urządzeń elektrycznych znajdujących się pod napięciem. Informacja o dopuszczalnym napięciu oraz minimalnej odległości gaszenia musi znajdować się na etykiecie i w instrukcji konkretnego modelu. W wielu gaśnicach spotyka się dopuszczenie do urządzeń o napięciu do 1000 V, przy zachowaniu odległości wynoszącej najczęściej co najmniej 1 metr.

Nie jest to jednak zasada automatycznie dotycząca wszystkich gaśnic proszkowych. Niektóre modele energetyczne mogą mieć inne dopuszczenia, a inne mogą nie być przeznaczone do gaszenia urządzeń pod napięciem. Przed użyciem należy sprawdzić informacje umieszczone przez producenta na gaśnicy.

Jeśli jest to możliwe bez narażania życia i zdrowia, przed rozpoczęciem gaszenia należy odłączyć zasilanie, np. przez wyjęcie wtyczki, wyłączenie rozłącznika, bezpiecznika lub wyłącznika głównego. Urządzeń pozostających pod napięciem nie należy gasić wodą ani wodnymi środkami gaśniczymi, chyba że producent konkretnego urządzenia gaśniczego wyraźnie dopuścił takie zastosowanie i określił warunki bezpiecznego gaszenia.

Dlaczego proszek może uszkodzić elektronikę?

Gaśnica proszkowa może skutecznie uratować życie i ograniczyć rozwój pożaru, ale jej użycie wiąże się z ryzykiem szkód wtórnych. Drobny proszek dostaje się do wnętrza urządzeń, szczelin, układów chłodzenia, wentylatorów, styków oraz części mechanicznych. Dokładne usunięcie pozostałości może być trudne, kosztowne albo niemożliwe.

Szczególnej ochrony wymagają komputery, serwery, urządzenia sieciowe, drukarki, szafy sterownicze, aparatura pomiarowa, sterowniki PLC, automatyka przemysłowa i sprzęt RTV. Pozostałości proszku mogą zanieczyścić styki, zakłócić chłodzenie urządzeń oraz zwiększać ryzyko awarii po ponownym uruchomieniu sprzętu.

Po użyciu gaśnicy proszkowej urządzenie elektryczne powinno zostać odłączone od zasilania i sprawdzone przez kompetentny serwis. W pomieszczeniach, w których kluczowe jest ograniczenie szkód w elektronice, warto rozważyć dodatkowe zabezpieczenia, np. gaśnice śniegowe CO₂, gaśnice wodne mgłowe dopuszczone do takiego zastosowania lub właściwie zaprojektowane systemy gaśnicze. Dobór środka powinien zawsze wynikać z analizy ryzyka pożarowego i ochrony mienia.

Kiedy gaśnica proszkowa ABC lub BC będzie dobrym wyborem?

Gaśnica proszkowa ABC jest praktycznym rozwiązaniem tam, gdzie może wystąpić jednocześnie zagrożenie pożarem materiałów stałych, cieczy palnych i gazów. Stosuje się ją m.in. w garażach, warsztatach, magazynach, pojazdach, kotłowniach, obiektach przemysłowych i pomieszczeniach technicznych.

Gaśnica BC może być właściwa w miejscach, gdzie podstawowym zagrożeniem są ciecze palne i gazy, np. paliwa, rozpuszczalniki lub instalacje gazowe. Nie jest natomiast przeznaczona do gaszenia materiałów stałych żarzących się z grupy A, takich jak drewno, papier lub tkaniny.

Gaśnica proszkowa nie powinna być jedynym kryterium zabezpieczenia w każdym obiekcie. W serwerowniach, laboratoriach, pomieszczeniach z elektroniką, kuchniach zawodowych oraz miejscach, gdzie występują substancje szczególnie niebezpieczne, dobór środków gaśniczych wymaga osobnej analizy zagrożeń.

Jak prawidłowo użyć gaśnicy proszkowej?

1. Oceń, czy rodzaj pożaru odpowiada oznaczeniu gaśnicy.
2. Upewnij się, że masz zapewnioną bezpieczną drogę ewakuacji.
3. Jeżeli jest to bezpieczne, odłącz zasilanie, dopływ gazu lub paliwa.
4. Zerwij zabezpieczenie i wyciągnij zawleczkę.
5. Skieruj prądownicę na źródło pożaru, a nie ponad płomienie.
6. Naciśnij dźwignię i prowadź strumień proszku ruchem zamiatającym.
7. Podczas gaszenia na zewnątrz ustaw się tak, aby wiatr nie kierował dymu i proszku w Twoją stronę.
8. Po ugaszeniu obserwuj miejsce zdarzenia, ponieważ może nastąpić ponowny zapłon.

Samodzielne gaszenie należy podejmować wyłącznie wtedy, gdy pożar znajduje się w początkowej fazie, sytuacja nie zagraża bezpośrednio ludziom, a użytkownik może bezpiecznie się wycofać. Jeśli pożar szybko się rozwija, występuje intensywne zadymienie lub zagrożona jest droga ewakuacji, należy natychmiast opuścić miejsce zdarzenia, ostrzec inne osoby i wezwać pomoc pod numerem 112.

Oznakowanie i instrukcje dotyczące gaśnicy proszkowej

Prawidłowo oznakowany punkt przeciwpożarowy powinien wskazywać miejsce umieszczenia gaśnicy oraz zapewniać dostęp do podstawowych informacji dotyczących jej bezpiecznego użycia. Poniżej przedstawiamy produkty, które można zastosować jako uzupełnienie wyposażenia przeciwpożarowego – od znaku wskazującego gaśnicę po instrukcje dotyczące gaszenia pożaru i obsługi gaśnicy proszkowej.

Znak przeciwpożarowy Gaśnica ISO 7010

Tablica BHP z zasadami bezpiecznej obsługi gaśnicy proszkowej

Tablica PPOŻ z zasadami gaszenia pożarów przy użyciu podręcznego sprzętu gaśniczego

Podsumowanie

Gaśnice proszkowe ABC i BC są skutecznymi środkami gaśniczymi, ale różnią się zakresem zastosowania oraz składem chemicznym. Proszki ABC, zwykle oparte na fosforanach amonowych, są przeznaczone do pożarów grup A, B i C. Proszki BC, oparte m.in. na wodorowęglanach i siarczanach, stosuje się przede wszystkim do pożarów cieczy oraz gazów palnych.

Przy zakupie gaśnicy należy analizować nie tylko jej masę, ale przede wszystkim oznaczenie klas pożarów, skuteczność gaśniczą, dokumentację producenta oraz ryzyko występujące w konkretnym obiekcie. W przypadku urządzeń elektrycznych i elektroniki szczególne znaczenie ma dopuszczenie wskazane na etykiecie oraz potencjalna skala szkód wtórnych powodowanych przez proszek.